© Copyright 2026 | A. Brouwer
Tot 1829 verkeerde de vesting in nog min of meer oorspronkelijke staat. Toen werden de Wold- en
Oosterpoort afgebroken en volgden ook de wallen. Omstreeks 1840 was de wal aan de noordwestzijde van
de stad, vanaf de Woldpoort, al afgegraven. De wal bij de Onnapoort werd kort na 1855 afgegraven. In 1870
werd het gedeelte tussen de Gasthuispoort en Woldpoort afgegraven voor woningbouw en aanleg van de
Kornputsingel. In 1908 werd de Noordwal afgegraven voor de bouw van de Rijks H.B.S. en in 1921 werd de
wal bij de Oosterpoort afgegraven voor de bouw van het postkantoor. De zuidelijke stadswal en drie
bolwerken vormen een Rijksmonument dat in de periode 1950-1952 werd opgeknapt en beplant met
lindebomen. In 1984 werden er van de 421 bomen veertig omgezaagd en vijftig chirurgisch behandeld. In
de periode1997-1999 werd de zuidelijke stadswal over een lengte van ruim 500 m volledig gereconstrueerd
naar de situatie van kort na 1627.
Stadspoorten.
Kort vóór 1395 werd een nieuwe toegang naar het noorden gemaakt, de Steendijk, later Tukseweg
genoemd. In dat kader werd ook de Woldbrug gebouwd en waarschijnlijk ook de Woldpoort als eerste van
vier stadspoorten. De Meyeringepoort (later: Gasthuispoort) werd voor het eerst vermeld in 1412, de
Oosterpoort in 1448 en de Onnapoort zal uit dezelfde periode dateren. In de Spaanse tijd (1582-1592)
werden de hoge middeleeuwse poorten vervangen door minder kwetsbare waldoorgangen. De Onnapoort
verdween, maar werd in 1594 weer opgebouwd. Van genoemde poorten, die alle in de 19e eeuw
afgebroken werden, zijn geen gedetailleerde afbeeldingen bekend, een ets van de Woldpoort uitgezonderd.
Aangelegd in 1627 aan de noordwestzijde van de stad. Genoemd naar de daar wonende juffrouw Maria de
Gyselaer, weduwe van de in 1645 overleden François van Westerbeek. Het bolwerk werd in 1829 afgegraven
en in 1921 ingericht voor de bouw van de toen nieuwe School B.
In de periode tussen 1591 en 1627 werden de vestingwerken van Steenwijk uitgebreid met acht bolwerken. Ze werden niet alle tegelijk aangelegd noch geslecht;
enkele bleven bewaard en zelfs hersteld. Met de wijzers van de klok mee spreekt men van: Noorderbolwerk, Prinsen Bolwerk, Oosterbolwerk, Eekeringe Bolwerk, Jan
Snoeks Bolwerk of Zuiderbolwerk, Heilige Geest Bolwerk, Zwanennest Bolwerk of Wester Bolwerk en Jufferties Bolwerk. De oorspronkelijke betekenis van het woord
‘bolwerk’ is: ‘houten verschansing’ of ‘beschoeiing’, naar het Duits Bohlwerk’.
In de periode tussen 1591 en 1627 werden de vestingwerken van Steenwijk uitgebreid met acht bolwerken. Ze werden niet alle tegelijk aangelegd noch geslecht;
enkele bleven bewaard en zelfs hersteld. Met de wijzers van de klok mee spreekt men van: Noorderbolwerk, Prinsen Bolwerk, Oosterbolwerk, Eekeringe Bolwerk, Jan
Snoeks Bolwerk of Zuiderbolwerk, Heilige Geest Bolwerk, Zwanennest Bolwerk of Wester Bolwerk en Jufferties Bolwerk. De oorspronkelijke betekenis van het woord
‘bolwerk’ is: ‘houten verschansing’ of ‘beschoeiing’, naar het Duits Bohlwerk.
Noorderbolwerk.
(vroeger Het Hoge Meintje, soms ook De Vetpot genoemd): het oudste (1597) en grootste bolwerk van Steenwijk. Werd in 1898 deels afgegraven voor de aanleg van de
Nieuwe Stationsstraat (sinds 1908 H.J. Tromp Meestersstraat) en in 1908 verder afgegraven voor de bouw van de Rijks HBS (thans appartementencomplex De
Noordwalhof). Prinsen Bolwerk.Aangelegd in 1627 aan de noordoostzijde van de stad, genoemd naar Emanuel 2. Hierop staat nu de Burgemeestersbank, een
gemetselde bank in 1940 door de bevolking geschonken aan burgemeester A.H. Goeman Borgesius bij zijn 25-jarig ambtsjubileum.HEekringe Bolwerk.In 1627
aangelegd bolwerk aan de zuidoostzijde van de stad, in 2000 volledig gereconstrueerd.Jan Snoeks Bolwerk.(ook: Zuiderbolwerk, Kleirondeel of Rondeel): In 1627
aangelegd aan de zuidzijde van de stad, in 2000 volledig gereconstrueerd. Het hoogste van de acht bolwerken: 13.20 m boven NAP.Heilige Geest Bolwerk.Aangelegd in
1627 bij de Gasthuispoort aan de zuidwestzijde van de stad, in 1870 afgevlakt.Zwanennest Bolwerk.angelegd in 1627 aan de noordwestzijde van de stad. Genoemd
naar de daar wonende juffrouw Maria de Gyselaer, weduwe van de in 1645 overleden François van Westerbeek. Het bolwerk werd in 1829 afgegraven en in 1921
ingericht voor de bouw van de toen nieuwe School B.
Wallen
Stadswal.De zuidzuidwestelijke stadswal, tussen het Jan Snoeks Bolwerk en het Heilige Geest Bolwerk. Het is de hoogste van de Steenwijker stadswallen, ongeveer 12
m boven NAP.
Molenwal.
De oostzuidoostelijke stadswal, tussen het Ooster Bolwerk en het Eekeringe Bolwerk. Genoemd naar de molens die op beide bolwerken stonden.
Onnawal.
Gedeelte van de stadswal gelegen tussen het Eekeringe- en Zuiderbolwerk.
Noordwal.
(of: Noorderwal): De noordnoordwestelijke stadswal, tussen het Jufferties- en het Noorderbolwerk. Deze wal werd in 1908 afgegraven voor de bouw van de Rijks HBS.
Het pad langs de stadsgracht (voormalige lijnbaan) werd in 1921 bestraat en kreeg in 1924 de naam Noordersingel
Meesstal een vijfhoekige uitbouw van een stadswal. Een bastion
bestaat uit diverse onderdelen. Vanaf de binnenkant gezien,
eerst de keel waarmee het bastion in verbinding staat met de
vesting. Bij de keel bevinden zich meestal de oprillen waarmee
toegang wordt verkregen tot de walgang. Dan het eigenlijke
bastion zelf, dat soms op gelijke hoogte het zogenaamde vol
bastion met de courtine ofwel de omringende vesting hoofdwal
ligt. Als het bastion op gelijke hoogte met het terreplein ligt
noemt men dat een hol bastion. Het bastion is over het
algemeen omringd door de hoofdwal. De zijkanten die grenzen
aan de hoofdwal worden flanken genoemd, vanuit de flanken
lopen de facen als een uitstulpende punt naar de saillant. Als
het vestingwerk werd aangelegd volgens de principes van het
Oud-Nederlands vestingstelsel bevindt zich ten slotte aan de
voet van het bastion ook nog een onderwal.
De Schans.
Een in het veld opgeworpen verdedigingswerk van aarden wallen,
meestal in de vorm van een gebastioneerde vier-, vijf- of zeshoek, ook
veldschans genoemd.
Een aantal schansen vindt men terug op de door Johan van den
Kornput getekende kaart (1581), waaronder de Capelleschans en de
Oosterschans.
De naam Grote Woldschans is van recente datum.
Het oudste bericht over het graven van de Steenwijker stadsgracht dateert uit 1413, toen de bisschop daar toestemming voor verleende. Twee berichten uit 1419
melden de uitvoering ervan; het hele werk heeft ongeveer dertig jaar geduurd. Gelijktijdig daarmee werd ook de stadswal aangelegd. Van 1591-1627 werden acht
bolwerken uitgebouwd, waartoe de stadsgracht verlegd en verbreed werd. In die tijd werd de gracht op peil gehouden door een rosmolen aan de noordwestzijde van
de stad.
De ophaalbruggen werden in 1830 vervangen door gemetselde duikers die in 1900 door betonnen werden vervangen.
In 1865 werd de gracht aan de noordwestzijde van de stad gedempt. In dit gebied kwam later de Paardenmarkt.
In de periode 1953-2002 was een gedeelte van de Looijersgracht gedempt om als parkeerplaatsje dienst te doen.
De oorspronkelijke stadsgracht had rondom een lengte van ruim 1700 m.
Snelle links
• Cultuur • Historie • Museum • Plan je bezoek • UITagenda • Winkelen • Foto Beeldbank Steenwiek
© Copyright 2026 | A. Brouwer
Het oudste bericht over het graven van de Steenwijker
stadsgracht dateert uit 1413, toen de bisschop daar
toestemming voor verleende. Twee berichten uit 1419
melden de uitvoering ervan; het hele werk heeft ongeveer
dertig jaar geduurd. Gelijktijdig daarmee werd ook de
stadswal aangelegd. Van 1591-1627 werden acht
bolwerken uitgebouwd, waartoe de stadsgracht verlegd en
verbreed werd. In die tijd werd de gracht op peil gehouden
door een rosmolen aan de noordwestzijde van de stad.
De ophaalbruggen werden in 1830 vervangen door
gemetselde duikers die in 1900 door betonnen werden
vervangen.
In 1865 werd de gracht aan de noordwestzijde van de stad
gedempt. In dit gebied kwam later de Paardenmarkt.
In de periode 1953-2002 was een gedeelte van de
Looijersgracht gedempt om als parkeerplaatsje dienst te
doen.
De oorspronkelijke stadsgracht had rondom een lengte
van ruim 1700 m.
De Schans.
Een in het veld opgeworpen verdedigingswerk van
aarden wallen, meestal in de vorm van een
gebastioneerde vier-, vijf- of zeshoek, ook veldschans
genoemd.
Een aantal schansen vindt men terug op de door
Johan van den Kornput getekende kaart (1581),
waaronder de Capelleschans en de Oosterschans.
De naam Grote Woldschans is van recente datum.
Meesstal een vijfhoekige uitbouw van een stadswal.
Een bastion bestaat uit diverse onderdelen. Vanaf de
binnenkant gezien, eerst de keel waarmee het
bastion in verbinding staat met de vesting. Bij de keel
bevinden zich meestal de oprillen waarmee toegang
wordt verkregen tot de walgang. Dan het eigenlijke
bastion zelf, dat soms op gelijke hoogte het
zogenaamde vol bastion met de courtine ofwel de
omringende vesting hoofdwal ligt. Als het bastion op
gelijke hoogte met het terreplein ligt noemt men dat
een hol bastion. Het bastion is over het algemeen
omringd door de hoofdwal. De zijkanten die grenzen
aan de hoofdwal worden flanken genoemd, vanuit
de flanken lopen de facen als een uitstulpende punt
naar de saillant. Als het vestingwerk werd aangelegd
volgens de principes van het Oud-Nederlands
vestingstelsel bevindt zich ten slotte aan de voet van
het bastion ook nog een onderwal.
In de periode tussen 1591 en 1627 werden de
vestingwerken van Steenwijk uitgebreid met acht
bolwerken. Ze werden niet alle tegelijk aangelegd noch
geslecht; enkele bleven bewaard en zelfs hersteld. Met de
wijzers van de klok mee spreekt men van: Noorderbolwerk,
Prinsen Bolwerk, Oosterbolwerk, Eekeringe Bolwerk, Jan
Snoeks Bolwerk of Zuiderbolwerk, Heilige Geest Bolwerk,
Zwanennest Bolwerk of Wester Bolwerk en Jufferties
Bolwerk. De oorspronkelijke betekenis van het woord
‘bolwerk’ is: ‘houten verschansing’ of ‘beschoeiing’, naar het
Duits Bohlwerk’.
In de periode tussen 1591 en 1627 werden de
vestingwerken van Steenwijk uitgebreid met acht
bolwerken. Ze werden niet alle tegelijk aangelegd noch
geslecht; enkele bleven bewaard en zelfs hersteld. Met de
wijzers van de klok mee spreekt men van: Noorderbolwerk,
Prinsen Bolwerk, Oosterbolwerk, Eekeringe Bolwerk, Jan
Snoeks Bolwerk of Zuiderbolwerk, Heilige Geest Bolwerk,
Zwanennest Bolwerk of Wester Bolwerk en Jufferties
Bolwerk. De oorspronkelijke betekenis van het woord
‘bolwerk’ is: ‘houten verschansing’ of ‘beschoeiing’, naar het
Duits Bohlwerk.
Noorderbolwerk.
(vroeger Het Hoge Meintje, soms ook De Vetpot genoemd):
het oudste (1597) en grootste bolwerk van Steenwijk. Werd
in 1898 deels afgegraven voor de aanleg van de Nieuwe
Stationsstraat (sinds 1908 H.J. Tromp Meestersstraat) en in
1908 verder afgegraven voor de bouw van de Rijks HBS
(thans appartementencomplex De Noordwalhof). Prinsen
Bolwerk.Aangelegd in 1627 aan de noordoostzijde van de
stad, genoemd naar Emanuel 2. Hierop staat nu de
Burgemeestersbank, een gemetselde bank in 1940 door de
bevolking geschonken aan burgemeester A.H. Goeman
Borgesius bij zijn 25-jarig ambtsjubileum.HEekringe
Bolwerk.In 1627 aangelegd bolwerk aan de zuidoostzijde
van de stad, in 2000 volledig gereconstrueerd.Jan Snoeks
Bolwerk.(ook: Zuiderbolwerk, Kleirondeel of Rondeel): In
1627 aangelegd aan de zuidzijde van de stad, in 2000
volledig gereconstrueerd. Het hoogste van de acht
bolwerken: 13.20 m boven NAP.Heilige Geest
Bolwerk.Aangelegd in 1627 bij de Gasthuispoort aan de
zuidwestzijde van de stad, in 1870 afgevlakt.Zwanennest
Bolwerk.angelegd in 1627 aan de noordwestzijde van de
stad. Genoemd naar de daar wonende juffrouw Maria de
Gyselaer, weduwe van de in 1645 overleden François van
Westerbeek. Het bolwerk werd in 1829 afgegraven en in
1921 ingericht voor de bouw van de toen nieuwe School B.
Wallen
Stadswal.De zuidzuidwestelijke stadswal, tussen het Jan
Snoeks Bolwerk en het Heilige Geest Bolwerk. Het is de
hoogste van de Steenwijker stadswallen, ongeveer 12 m
boven NAP.
Molenwal.
De oostzuidoostelijke stadswal, tussen het Ooster Bolwerk
en het Eekeringe Bolwerk. Genoemd naar de molens die op
beide bolwerken stonden.
Onnawal.
Gedeelte van de stadswal gelegen tussen het Eekeringe- en
Zuiderbolwerk.
Noordwal.
(of: Noorderwal): De noordnoordwestelijke stadswal,
tussen het Jufferties- en het Noorderbolwerk. Deze wal
werd in 1908 afgegraven voor de bouw van de Rijks HBS.
Het pad langs de stadsgracht (voormalige lijnbaan) werd in
1921 bestraat en kreeg in 1924 de naam Noordersingel
Tot 1829 verkeerde de vesting in nog min of meer
oorspronkelijke staat. Toen werden de Wold- en
Oosterpoort afgebroken en volgden ook de wallen.
Omstreeks 1840 was de wal aan de noordwestzijde
van de stad, vanaf de Woldpoort, al afgegraven. De
wal bij de Onnapoort werd kort na 1855 afgegraven.
In 1870 werd het gedeelte tussen de Gasthuispoort
en Woldpoort afgegraven voor woningbouw en
aanleg van de Kornputsingel. In 1908 werd de
Noordwal afgegraven voor de bouw van de Rijks
H.B.S. en in 1921 werd de wal bij de Oosterpoort
afgegraven voor de bouw van het postkantoor. De
zuidelijke stadswal en drie bolwerken vormen een
Rijksmonument dat in de periode 1950-1952 werd
opgeknapt en beplant met lindebomen. In 1984
werden er van de 421 bomen veertig omgezaagd en
vijftig chirurgisch behandeld. In de periode1997-1999
werd de zuidelijke stadswal over een lengte van ruim
500 m volledig gereconstrueerd naar de situatie van
kort na 1627.
Stadspoorten.
Kort vóór 1395 werd een nieuwe toegang naar het
noorden gemaakt, de Steendijk, later Tukseweg
genoemd. In dat kader werd ook de Woldbrug
gebouwd en waarschijnlijk ook de Woldpoort als
eerste van vier stadspoorten. De Meyeringepoort
(later: Gasthuispoort) werd voor het eerst vermeld in
1412, de Oosterpoort in 1448 en de Onnapoort zal uit
dezelfde periode dateren. In de Spaanse tijd (1582-
1592) werden de hoge middeleeuwse poorten
vervangen door minder kwetsbare waldoorgangen.
De Onnapoort verdween, maar werd in 1594 weer
opgebouwd. Van genoemde poorten, die alle in de
19e eeuw afgebroken werden, zijn geen
gedetailleerde afbeeldingen bekend, een ets van de
Woldpoort uitgezonderd.
Aangelegd in 1627 aan de noordwestzijde van de
stad. Genoemd naar de daar wonende juffrouw Maria
de Gyselaer, weduwe van de in 1645 overleden
François van Westerbeek. Het bolwerk werd in 1829
afgegraven en in 1921 ingericht voor de bouw van de
toen nieuwe School B.
Snelle links
• Cultuur • Historie • Museum • Plan je bezoek • UITagenda • Winkelen • Foto Beeldbank Steenwiek
